A Cross-Bearing People: Exalting the Holy Cross

Վերջերս լաւ բան մը լսեցի մեր եկեղեցւոյ մասին։ Հիւր մը ունեցած էինք եկեղեցւոյ տաճարէն ներս։ Ոչ հայ մըն էր, որ եկած եւ պաշտամունքին կը մասնակցէր։ Ան իր տպաւորութեան մասին ըսաւ ինծի. «Բան մը պէտք է ըսեմ, եւ ասիկա ժխտական կերպով չեմ ըսեր։ Ընդհակառակը՝ որպէս լաւ բան կ’ըսեմ ձեր եկեղեցւոյ մասին. դուք շատ խաչեր ունիք ձեր եկեղեցւոյ մէջ»։

Եւ ատիկա ճշմարտութիւն է։ Խաչերը լեփ-լեցուն են։ Եթէ սկսիս հաշուել, թէ քանի խաչ կայ, ժամանակ պիտի առնէ, որովհետեւ անընդհատ նոր խաչեր պիտի գտնես։ Կան օծման խաչերը, սրբապատկերներու խաչերը, նստարաններու վրայի խաչերը, գմբէթի խաչը, խորանի խաչերը եւ մեր զգեստներու վրայի բազմաթիւ խաչերը։ Իրապէս, եթէ բոլորը միասին հաշուես, հարիւրաւոր խաչեր կան այս շէնքին մէջ, եւ եթէ հազարէն անցնի՝ պիտի չզարմանամ։

Եւ ատիկա պատահական չէ։ Ասիկա նպատակով եւ կամքով է, որովհետեւ խաչը մեզի՝ հայերուս համար, ամենակարեւոր նշանն է։ Մեր ազգային նշանն է, մեր ժողովուրդի ներքին հոգեւոր նշանն է։ Հայոց ժողովուրդը առանց խաչի հայոց ժողովուրդ չէ։ Ատոր համար, ուր որ երթանք, մեր պզտիկներու օրորոցներուն վրայ խաչեր կան, մեր մեքենաներուն մէջ խաչեր կան։ Ուր որ ենք, եթէ հայ ենք, այդ խաչը պիտի երեւի։ Եւ վստահ եմ, որ մեծամասնութիւնդ, եթէ ոչ բոլորդ, այսօր ձեր խաչերը կրած էք, որովհետեւ մենք խաչակիր ժողովուրդ ենք։

Այսօր Խաչվերաց է։ Ասիկա այն տօնն է, որ ընդհանուր առմամբ կը տօնախմբէ խաչի նշանը։ Յատկապէս կը նշէ եւ կը յիշէ այն առիթը, երբ Երուսաղէմի մէջ Կոստանդիանոսի մայրը՝ Հեղինէն, գտաւ խաչի մասունքը եւ խաչը վերականգնեց քրիստոնեաներուն համար։ Այդ օրէն մինչեւ այսօր հայերու ներկայութիւնը Սուրբ Երկրին մէջ խաչի օրհնութեան ներքոյ է։ Այդ օրհնութեամբ է, որ այսօր կը վայելենք մեր ներկայութիւնը՝ փաստօրէն հալածուած ներկայութիւնը, Սուրբ Երկրին մէջ։

Սակայն եթէ այդ խաչը ֆիզիքապէս մեր շուրջը չըլլար, մեր հոգիին մէջ պիտի ըլլար, որովհետեւ հոգեւոր խաչը, որ մկրտութենէն կը կրենք, մեր ամբողջ կեանքի ընթացքին մեր մէջ կը մնայ։ Ան որպէս նշան կը ծառայէ, որ մենք Աստուծոյ կը պատկանինք։ Մենք խաչակիր ժողովուրդ ենք, եւ այդ կապը անբաժանելի է։

Այս կեանքը, սիրելի ժողովուրդ, հեշտ չէ։ Երէկ գիշեր ուրիշ ծնողի մը հետ ասոր մասին կը խօսէի։ Դիւրին կեանք չէ այս կեանքը, որ ունինք։ Ասիկա պայքարի կեանք է։ Այն ժողովուրդը, որ կ’ընդունի, կը վարժուի եւ կը ձեւաւորուի այդ պայքարին մէջ, ժողովուրդ մըն է, որ պատրաստ պիտի դառնայ յաջորդ կեանքին համար։ Ասիկա պէտք է ըլլայ մեր ժողովուրդին նկարագիրը։

Երանի՜ մեր զաւակներուն եւ մեզի, եթէ այս կեանքը դիւրին ըլլար։ Երանի՜ հեշտ ըլլար՝ առանց դժուարութեան, առանց մարտահրաւէրի, առանց չնախատեսուած եւ անակնկալ առիթներու։ Բայց անոնք գոյութիւն ունին։ Ատիկա իրականութիւնն է։ Փոխանակ վհատելու՝ պէտք է ոտքի վրայ, Աստուծոյ գիտութեան լոյսին տակ, հպարտօրէն ապրինք մեր կեանքը որպէս խաչակիր ժողովուրդ՝ ընդունելով, որ ինչ պայքարի ալ հանդիպինք, մենք պատրաստ պիտի ըլլանք։

Այսօր պայքարի մէջ ենք Արցախի համար։ Այսօր պայքարի մէջ ենք նոյնիսկ մեր հայրենիքի հոգիին համար՝ համաշխարհայնացման այս իրականութեան մէջ, ինչ վիճակի մէջ ալ որ գտնուինք։ Այսօր նոյնիսկ մեր տեղական, ծխական կեանքին մէջ պայքարի մէջ ենք։ Ասիկա սովորական է։ Ասիկա կեանք է։ Ասիկա մեր առօրեայ իրականութիւնն է։ Փոխանակ տկարանալու՝ փառք կու տանք Աստուծոյ, որ Աւետարանին եւ Սուրբ Եկեղեցւոյ կեանքին միջոցով մեզի տուած է այն գործիքները, որոնցմով ի վերջոյ պիտի յաղթենք եւ յաջողինք։

Today is the Feast of the Exaltation of the Holy Cross. I find this term, like so many terms in the life of the Church, interesting, because you probably do not use the word “exalt,” “exaltation,” or “exalted” in your daily life. You do not wake up and say, “Oh, wow, I’m going to exalt this thing today,” or, “Wow, that was a really great exaltation that just took place.” This is not an everyday word for us.

But the reality is that, for the Christian, it should be an everyday experience, whether or not it is a word we use or even fully understand. The exaltation of the Holy Cross is essential and should be a daily practice for the Orthodox Christian.

Specifically, this feast—one of our five major feast days—is the day when we celebrate and remember the discovery of the Holy Cross in the Holy Land so many centuries ago, in the fourth century. This is a place and a space that we and the Armenian people have called a spiritual home from the apostolic era until today. Through the ages, we have had to struggle to maintain that belonging. That struggle continues today, even now.

With the discovery of the True Cross by Saint Helena began a period of growth and extraordinary expansion in the life of the Christian Church. The blessings of the Holy Cross, together with the sacrifice of the sainted martyrs, are the reasons we can experience a global Christian reality in humanity today.

But the Exaltation of the Holy Cross is not merely about the actions of Saint Helena, the early Cross, or something that happened more than seventeen hundred years ago. The Exaltation of the Holy Cross is about right positioning in our lives. Exaltation is about lifting up. Exaltation is about holding high. Exaltation is about understanding that there is a difference between you and something else, and being willing to acknowledge that difference and humble yourself before it.

In the Divine Liturgy, there are moments when we hold things high. We have to hold the Gospel high when we read it in the morning. It is heavy, okay? That cover is made of metal. If you want to hold something like that high over your head for a long time, you very quickly become conscious that it is not easy—unless you have been working out recently.

But there is a reason for it. It is so that we know, acknowledge, and even feel in our bones that this is something higher than we are. I do not put myself above it; I place it above me. This is exaltation.

When we hold the Cross, we hold it high. When we bear the Cross, we bear it high. This is something before which we are meant to bow. This is something before which we are even meant to prostrate ourselves. In the Church, we say, “Let us bow down before God.” That is not figurative language. It is literal. It means: get down on your knees.

The physicality of it matters because it is an experiential reminder that we are meant to accept the glory and dominion of our Creator and Savior in every aspect of our lives—in the physical, emotional, spiritual, and intellectual realms. In all these aspects of our lives, we should hold him high.

And what greater or more powerful symbol is there for the glory of our Lord and Savior Jesus Christ than the triumphant Cross—the Cross that surrounds us in this sanctuary right now in a hundred or more places? Two thousand years ago, this was a symbol of destruction, oppression, and death. It was an instrument of torture and execution.

But when we see the Cross today—not the cross of the crucified Christ alone, but the Cross of the resurrected Christ, which is the Armenian Cross—we do not think of death and suffering, persecution and execution. We think of triumph, life, resurrection, and hope. In that complete transformation, we find the power of the Christian faith.

In the simple symbol of two crossing lines, we see not merely a hopeful message but a transformative one: death to life, hopelessness to hope, loss to victory. This is the symbol of the Holy Cross. When we hold it high and exalt it, we place ourselves in the proper position relative to its greatness and exalted nature.

This feast is a day when we remember and exercise our priorities in a way that places God above all other things and the resurrection of Jesus Christ above all other things.

Exaltation, whether or not we realize it and whether or not it involves the Cross, is something we do every day. When we make a sacrifice for something, when we put something before other things or before ourselves, we are exalting it. Without realizing it, we exalt social media. We exalt a cult of beauty or youth. We exalt values that are not those of our faith or our people. We hold these things high, sacrifice things to them, and allow them to occupy the place that the Cross should enjoy.

The Exaltation of the Holy Cross is about removing those things from the exalted pedestal where they do not belong and placing the Cross where it does belong. Instead of sacrificing to these worthless and often death-dealing things—things that do not give us life but take life away from us—let us sacrifice for this: the symbol of forgiveness, the symbol of mercy, the symbol of hope, the symbol of resurrection, and the symbol of life.

Let us always give glory to our Father in heaven, to his Son Jesus Christ, and to the Holy Spirit. Amen.