Christmas Eve Messages and Homily

[Armenian message — attributed to His Holiness Karekin II, Catholicos of All Armenians]

Սիրելի հավատավոր ժողովուրդ, այսօր վերստին Սուրբ Ծննդյան հրեշտակաձայն Ավետիսն է թևածում մեր եկեղեցիներում, մեր ընտանիքներում։ Միասնաբար փառաբանում ենք մեր Տիրոջն ու Փրկչին, ով ծնվեց և աշխարհ եկավ մեր փրկության համար։ Խավարի մեջ նստած ժողովուրդը մեծ լույս տեսավ և լույս ծագեց նրանց վրա, որ նստում էին մահվան երկրի և ստվերների մեջ։ Ավետարանիչը Աստվածորդու ծնունդը համեմատում է լույսի ծագման հետ։ Արդարև խորհուրդ մեծ և զգանչելի։ Անժամանակն Աստված անցավոր աշխարհ եկավ։ Անծայրածիր տիեզերքը ստեղծողը պարփակվեց մարդկային մարմնում, երկնային գահին բազմողը՝ փոքրիկ ու աստղալից քարայրում։ Ազգերը հրավիրվեցին մեղքը թոթափելու, մահվան խավարից ելնելու և հավիտենության ժառանգորդ լինելու։ «Աստված մարդացավ, որպեսզի մարդը աստվածանա», ուսուցանում են եկեղեցու սուրբ հայրերը։ Հիրավի, Աստծո մարդանալը սկիզբն էր մարդու մաքրագործվելու, սրբագործվելու ու աստվածանալու։

Սիրելիներ, Քրիստոսի ուղենշած այս ճանապարհից խոտորվելը աշխարհը դարձնում է անարդարության, թշվառության ու դժբախտությունների թատերաբեմ՝ ընկղմում մոլորությունների խավարի մեջ, հանգեցնում անձնական ու հասարակական կյանքի խեղման, արժեքների աղավաղման ու ոչնչացման, որոնց դրսևորումները տեսնում ենք նաև մեր իրականության մեջ։ Այսօր մեր կյանքում թուլանում են միմյանց հանդեպ հավատն ու վստահությունը, որպես քաջություն է ընկալվում անհարգալից ու անզուսպ պահվածքը, խոսքի ազատությունը հակադարձվում է այլակարծության անհանդուրժողությամբ, բանավեճը վերածվում վիրավորանքների ու վարկաբեկումների, իսկ հանրային օգուտը, հայրենանպաստ և ազգանվեր ծառայությունը ստորադասվում անձնական և խմբակային նեղ շահերի։

Մեր Սուրբ Եկեղեցին շարունակում է ենթարկվել բռնաճնշումների։ Այս իրավիճակը լուրջ հարված է մեր ազգի ու պետության հեղինակությանը և խորը վերք հասցված համայնքներին ու հավատացյալներին։ Հակառակ անօրինական ու կանոնախախտ գործողությունների՝ մեր Սուրբ Եկեղեցին իր բարեպաշտ ժողովրդով ամուր ու անսասան է հավատարիմ իր տեր-Տերունաշնորհ կոչմանն ու առաքելությանը։ Հայոց եկեղեցին սուրբ է ու սրբարար, հիմնադրված մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի սուրբ Թադեոս և սուրբ Բարդողիմեոս առաքյալների քարոզչությամբ՝ որպես մարդկանց քավարան, հրեշտակած բնակարան և տուն Աստծո։ Առաքելական մեր Մայր Եկեղեցին պատմության հոլովույթներում ենթարկվել է բազում հարձակումների, անցել սոսկալի նեղությունների ու տառապանքների միջով, մարտիրոսվել ու նահատակվել, բայց երբեք հուսահատության գերի չի դարձել, քանզի գիտակցել է, որ ճշմարիտ ազատությունը և փրկությունը Քրիստոսին հնազանդվելու, նրան ապավինելու մեջ է։

Քրիստոսով կյանքը լցվում է սիրով ու ողորմությամբ, ազնվությամբ ու արդարությամբ։ Քրիստոս ճանապարհն է խավարից դեպի լույս, մեղքից դեպի սրբություն։ Տերը միշտ հավատարիմ է փրկելու խոտորումներից ու անկումներից մեղսագործ մարդուն, քանզի ինչպես հռչակում է Եզեկիել մարգարեն․ «Աստված չի տենչում մեղավորի մահը, այլ նրա դառնալը չար ճանապարհից և ապրելը»։ Քրիստոսով մեր առջև բացվում է վերհառնումի, հավատով նորոգության ուղին։ Ըստ առաքյալների խոսքի՝ Փրկիչը մեր կենդանի վեմն է, որ կարող է մեզ հաստատուն պահել խռովահույզ աշխարհի ալեկոծություններում։ Աստվածորդու փրկարար զորությամբ է, որ նահանջում են չարիքը, մահ ու կործանում, և Փրկչի սուրբ ծննդյան լույս է ծագում նրանց վրա, որ նստում են մահվան երկրի ու ստվերների մեջ։

Սիրելի՛ բարեպաշտ հավատացյալներ, Սուրբ Ծննդյան հրեշտակաձայն Ավետիսը և Բեթղեհեմյան Աստղի լույսը այսօր էլ բոլոր մարդկանց ուղղված հրավեր են Աստծուն ապավինությամբ կյանքը վերափոխելու բարիով ու բարիքով, հաստատելու խաղաղության աշխարհում և հաճության մարդկանց մեջ։ Երբ նաև այս պատգամին ուղղընդիր ապրենք ու գործենք Տիրոջ հետ բոլոր բնագավառներում մեր նախանձախնդիր ու ամբողջանվեր ծառայությամբ, ի խնդիր անձնական, ընտանեկան ու հայրենական կյանքի ապահով ու բարորար ընթացքի։ Վճռական լինենք հաստատուն պահելու օրինապահությունը, մերժելու անիրավությունն ու կամայականությունը, ատելությունն ու քինախնդրությունը, որոնք մեծապես վնասում ու քայքայում են պետական ու ազգային մեր ներուժը։ Մեր առջև բացված է ճանապարհը դեպի Տերը, դեպի երկնային պարգևներ ու հավիտենություն։ Այդ ուղիով տերունական պատգամների իրագործումով է, որ մեր ժողովուրդը կհաղթահարի տառապանքների խավարը և Ավետարանչի խոսքի համաձայն լույս կծագի մեր կյանքում՝ մեր նեղությունների ու դժբախտությունների հաղթահարման ճանապարհին։

Արդ, պարզասիրտ հովիվների ու իմաստուն մոգերի պես անվարան երկրպագենք նորածին Հիսուսին և մեր սրտերը բացենք մարդեղացյալ Աստվածորդուն ընդունելու համար։ Նախանձախնդիր լինենք Փրկչի պարգևած շնորհներով վերափոխվելու, որպեսզի ինչպես Քրիստոս ծնվեց և դարձավ մարդու որդի, այդպես էլ մենք ճշմարիտ ընթացքով լինենք Աստծո որդիներ ըստ առաքյալի խոսքի․ «Երբ ժամանակը իր լրումին հասավ, Աստված ուղարկեց իր որդուն, որպեսզի մենք որդեգրության ընդունենք»։ Հավատարիմ մնանք Աստծուց մեզ ընծայված այս մեծագույն շնորհին և Աստվածահաճո նորանոր իրագործումներով կերտենք մեր անվտանգ ու ապահով ներկան և սերունդների լուսավոր գալիքը։

Երբ Սուրբ Ծննդյան բերկրալի ավետիսով մեր ողջույնն ենք հղում մեր Սուրբ Եկեղեցու նվիրապետական աթոռների գահակալներին՝ Արամ Առաջին Մեծի տանն Կիլիկիո կաթողիկոսին, Երուսաղեմի հայոց պատրիարք ամենապատիվ Տեր Նուրհան արքեպիսկոպոս Մանուկյանին, Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարք ամենապատիվ Տեր Սահակ արքեպիսկոպոս Մաշալյանին։ Ի Քրիստոս սիրով ողջունում ենք քույր եկեղեցիների պետերին՝ հայցելով մարդեղացյալ Փրկչի զորակցությունը իրենց Աստվածապատվեր առաքելության մեջ։ Հայրապետական մեր օրհնությունն ու բարեմաղթանքներն ենք բերում մեր Սուրբ Եկեղեցու ողջ հոգևոր դասին և համայն հավատավոր մեր ժողովրդին ի հայրենիս և ի սփյուռք։

Երբ Ծննդյան և Աստվածահայտնության հուսառատ այս օրը աղոթք բարձրացնենք Փրկիչ մեր Տերը խնդրանքով, որ խաղաղությունը թևածի ողջ աշխարհում, հայրենի մեր եզերքներում և ապահովության ու շենության մեջ հզորանա մեր պետությունը, բարօրության մեջ հարատևի մեր ժողովուրդը։ Հայցենք վերականգնենք հայրենազրկված արցախահայ մեր զավակների տոկունության ու ոգու ամրության և նրանց ոտնահարված իրավունքների վերականգնման համար։ Աղոթենք հայրենյաց պաշտպան զինվորականների, հայրենիքի համար զոհված մեր քաջորդիների հոգիների հանգստության և նրանց ծնողների ու հարազատների մխիթարության համար։ Աղոթենք ապօրինաբար ազատազրկված հոգևորականների, ազգային բարերարի ու նվիրյալ հայորդիների, այլև գերության մեջ գտնվող և անհայտ կորած մեր զավակների համար։

Թող բարձյալի Սուրբ Որդվո պահպանության ներքո մեր կյանքը լուսավորյալ մնա աստվածային ներկայությամբ։ Զարդարվի հավատավոր բարի գործերով, և մենք գոհությամբ փառաբանենք մարդեղացյալ Փրկիչ մեր Տիրոջը այսօր և միշտ և հավիտյանս։ Ամեն։ Քրիստոս ծնավ և հայտնեցավ ձեզ և մեզ ավետիս։

[English message — Archbishop Hovnan Derderian, Primate of the Western Diocese]

The birth of our Lord and Savior Jesus Christ is an invitation to new life for all humanity. To celebrate the Holy Nativity is to live anew in Christ and to rise towards the heights of the spiritual life. The holy birth of the Son of God reveals God’s boundless love, leading the human soul toward light, truth, fuller life, and ultimately towards God. Many sermons have been preached on the Nativity, yet this feast becomes meaningful only when prayer leads us into the quiet depths of our soul, where we discover the spiritual strength that renews us in Christ. Through the incarnation, the Nativity becomes the enduring bridge that unites God and humanity. As Christians, we are called to make this truth the guiding principle of the life entrusted to us. The Feast of the Nativity brings a divine light into our spiritual life, a light every one of us needs. If we wish to experience this feast fully, we must prepare ourselves through prayer, fasting, and spiritual reading. In this way, love for God grows deep within us and becomes a living sign of peace for a new world that longs for peace more today than at any other time. The celebration of the Nativity directs our mind and soul to see life with clarity and to live it with intention. Just as a student reviews lessons before an exam to be ready, we too must reflect on the blessings God has given us, that love may take root in us and be expressed generously. A Christian is called to grow beyond his former self, and this growth unfolds through a life lived with Christ. When Christ becomes the one who shapes our way of life, we offer ourselves to follow His example. At that moment, the miracle of the Nativity becomes real within us. For the love of Christ begins to shine in our life and encapsulates the mystery of the Son of God who came down from heaven in humility. How then do we celebrate the Nativity in our spiritual life? We begin by turning our life toward prayer and faith in God. Yet this alone is not enough. We must also entrust our life into God’s hand. This is the first step that prepares the soil of our soul to receive Christ. The second step is to open the doors of our heart to the infant Savior and to walk with Him on the path of spiritual growth. In this sense, the Feast of the Theophany invites us to behold within ourselves the light of the Nativity and to allow that light to brighten our life. We must become childlike with Jesus and with courage, cleanse our inner world by setting aside the old self. As the Apostle Paul teaches, “Put off the old self with its practices and put on the new self created in righteousness and true holiness after the likeness of God.” It is difficult for anyone to change or let go of long-held habits. Yet in Christ, it becomes possible to turn away from the self that has drifted from God and to walk the path He has shown us. Blessed is the life lived in Christ. When we proclaim the birth of Christ with a joyful heart, God’s love begins to fill our being. The thirst of a suffering humanity is satisfied only through the birth of Jesus. At the doorway of our life stands the Prince of Peace. Let us open the doors of our souls and pledge ourselves to building a new life through united prayer, the faith of our forefathers, and a vision of a strong homeland and church as one. Let us give meaning to the life God has entrusted to us by turning into a source of light, a ray shining from Bethlehem, so that every Armenian home becomes a reflection of Mother Armenia and Holy Etchmiadzin. Let us proclaim the wondrous birth of Christ with courage, for through this faith, our life is transformed. Christ is born and revealed. Blessed is the revelation of Christ.

[Homily — local preacher, unnamed]

Today, we reflect on the gospel of our Lord and Savior, Jesus Christ, according to St. Luke in chapter two, which speaks of the revelation of the angels unto the shepherds about the birth of the Lord. When the angels went away from them into heaven, the gospel says, “The shepherds said to one another, ‘Let us go over to Bethlehem and see this thing that has happened, which the Lord has made known to us.’ And they went with haste and found St. Mary and Joseph and the baby lying in a manger. And when they saw it, they made known the saying that had been told them concerning this child. And all who heard it wondered at what the shepherds told them. But Mary treasured up all these things, pondering them in her heart.”

Tonight, that’s what we are challenged to do as we are gathered here together, to treasure all of these things, the truth of the revelation of the Holy of Holies, of the glory of glories, and to ponder them in our hearts. St. Ephraim the Syrian went a step further, speaking of St. Mary’s inner strength in this moment, saying that she who contained the uncontainable in her womb also contained in her heart the paradoxes and mysteries of God’s plan. We live in an age today of immediate gratification and of instant answers to all of our questions, which are happily and somewhat patronizingly provided by artificial intelligence, and we struggle even to bear with some of the most minor of inconveniences, let alone genuine hardships. Yet the Nativity calls us to a different way of life, forbearance in all things, and especially in our relationships. When St. Joseph was challenged by the shocking revelation of the angel, he chose forbearance, trusting in St. Mary’s faith, when he couldn’t understand. When Saint Mary herself received the Annunciation, and more than that, bore the hardship of traveling while pregnant and then being thrown into a life as a refugee — in forbearance, she held space for mystery, letting God’s plan unfold. Boldly, she chose to let love fuel her own endurance. The Holy Family tonight models for us forbearance because it’s in the family that it is most important and so powerful. Our families thrive when all members strive to endure difficult times with patient trust rather than bitter complaint, to carry burdens without broadcasting grievances, and to wait on God’s timing rather than forcing our own solutions.

Here’s a powerful moment for us to embrace a lesson from today’s Nativity story that applies today. How can we embrace this forbearance in the relationships which sometimes cause us the most hardships within our families? The shepherds themselves didn’t receive a sermon that night from the angels. What they received was revelation, an invitation to go and to witness. And in witnessing, they encountered mystery, a mystery that demanded patience in the midst of its glory. They couldn’t understand how the King of Glory could be wrapped in swaddling clothes, how the Lord of Hosts could be nursed at His mother’s breast, how the Eternal Word could be laid speechless in a manger. But they, along with Saint Mary, treasured up these things, and certainly, they pondered upon them. They bore the weight of this holy paradox. This is our own calling tonight, not to turn away from mystery, not to turn away from hardships, not to turn away from difficult times in our family life and beyond, but to bear them. Not to demand immediate clarity, but to practice a holy patience, allowing God to work in His time, in His way, according to His perfect wisdom. Saint Mary shows us how, for she treasured up all these things and pondered them in her heart. This is true spirituality, the most powerful form of it. The spiritual discipline of holding mystery without crushing it, of bearing divine paradox without applying our own desires upon it. As Saint Ephraim reminds us, it’s the same womb that contained the uncontainable, which also held space in her heart for God’s mysterious plan. She didn’t just endure, but she truly valued that which she was given. She didn’t just survive, but she understood it more deeply in time. Her forbearance was active and loving.

Brothers and sisters, as we leave here this evening, let us take with us this same calling. In our homes, within our families, in our relationships, and in our faith life, we are called to practice forbearance and understanding, to bear with one another as Christ has borne with us, to hold space for mystery just as Saint Mary did, to trust when we cannot see, as Saint Joseph did, and to proclaim what we have witnessed, as the shepherds have done. For tonight, we have seen a great mystery. God has become incarnate. He has become one of us, as His Holiness reminded us in his Armenian message earlier today, so that we could become more like Him. The infinite has been made finite in the flesh, and the Ancient of Days has become an infant, and love itself has taken human form.