Facing East: The Sanctuary as a Living Expression of Faith

Անուն Հոր և Որդվո և Հոգվույն Սրբո. ամեն։

Այսօրվա ընթերցումը՝ Ավետարանի ընթերցվածքը, որ գալիս է մեզ Մատթեոսի Ավետարանից, այսպես է սկսվում. ասում է. «Ինչպես որ փայլակը արևելքեն կելլե և կտեսնվի մինչև արևմուտք, այնպես ալ պիտի ըլլա Գալուստը Մարդու Որդիին»։ Այդպես գրված է Ավետարանին մեջը և կարդացինք այսօր։ Հարցը սա է՝ ի՞նչ կնշանակե մեզի և ի՞նչ կապ ունի մեր կյանքին։ Շուտով պիտի ասեմ ձեզի կոնկրետ ձևով, թե ինչպես կներկայացվի և կարտահայտվի այս հայտնությունը Հիսուսի կողմեն Ավետարանին մեջը, բայց մինչ այդ կուզեմ ասել, որ երեկ փառատոնի ընթացքին կարողացա վերականգնել ինձ համար կարևոր ավանդություն մը, որ էր մեր տաճարի պտույտները։

Մեր այս թաղամասի քաղաքի օտարները ներս ենք հրավիրում տաճարը, նույնիսկ հայերը, որոնք տարբեր տեղերից են գալիս, նույնիսկ տեղական հայերը և այս եկեղեցու հավատացյալները, որոնք տարիներով կպաշտեն այս եկեղեցում։ Կհրավիրենք ներս և կբացատրենք եկեղեցու տաճարի տարբեր հետաքրքրական մասերը, որոնք տարիներով իրենք աչքով կտեսնեն, բայց չեն հասկնար՝ ինչու այդպես է։ Եվ օտարների համար շատ հետաքրքիր է և առիթ է, որ մենք խոսինք մեր պատմության, ընդհանրապես հայոց ժողովրդի պատմության, եկեղեցու պատմության, մեր ինքնության, նույնիսկ ժամանակակից մարտահրավերների մասին և այլն։

Ուրեմն, ասիկա ինձ համար շատ կարևոր ավանդություն է, որ սկսավ, երբ որ նոր եկա Սուրբ Հովհաննես Առաքելական եկեղեցի տասներկու տարի առաջ։ Եվ ինձ համար ասիկա հաճելի առիթ է՝ իսկապես մարդկանց բացատրելու մեր տաճարի մասին, մեր պատմության մասին։ Բայց ինձ համար միշտ զարմանալի է, թե ինչպես նույնիսկ հայերը կտեսնեն այս տաճարին մեջ բաներ, որոնք իրենք երբեք չէին կարողացած գնահատել և չէին հասկցած՝ ինչու այդպես է և ինչու կարևոր է։

Եվ ուր որ նայիս, բոլոր հայ եկեղեցիներուն մեջ, իրենց յուրահատուկ նկարագրին համաձայն, կան մասեր, որոնք մեզի համար յուրահատուկ են և պատահական չեն։ Իրենք կան, որովհետև Ավետարանեն են։ Եվ ասիկա կարևոր օրինակ է։ Ինչպես Ավետարանը կըսե. «Ինչպես որ փայլակը արևելքեն կելլե և կտեսնվի մինչև արևմուտք, այնպես ալ պիտի ըլլա Գալուստը Մարդու Որդիին»։

Ուրեմն հարցումն է՝ ինչո՞ւ բոլոր հայ եկեղեցիները պետք է նային դեպի արևելք, պետք է ուղղված ըլլան դեպի արևելք, ինչպես է այս եկեղեցին։ Եթե ձեր հեռաձայնները դուրս հանեք և կողմնացույցը բացեք, պիտի տեսնեք, որ այդ ուղղությունը արևելքն է։ Եվ ոչ միայն այս եկեղեցին, այլ ձեր ուզած եկեղեցին գնացեք՝ նույնը պիտի ըլլա։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև հոս գրված է Ավետարանին մեջ. «Ինչպես փայլակը արևելքեն կելլե և կտեսնվի մինչև արևմուտք, այնպես ալ պիտի ըլլա Գալուստը Մարդու Որդիին»։

Երբ որ մենք կմտնենք եկեղեցի և դեպի արևելք կնայինք, ուրեմն մենք կսպասենք Հիսուսի երկրորդ գալուստին։ Ամեն անգամ, որ մուտք կգործենք եկեղեցի և խաչ կհանենք, կսպասենք հանդիպելու Հիսուսին՝ այս աշխարհ իր վերադարձին։ Ուրեմն, դա հոգևոր խորհրդանշական գործ է, երբ որ կմտնենք եկեղեցի, որ կարտահայտե և կվկայե մեր հավատքի խորքը։ Ուրեմն, երբ որ բոլորս՝ ես ալ ներառյալ, կպաշտենք պատարագի ընթացքին և այդ կողմ կնայինք ամեն վայրկյան, կպատրաստվենք և կսպասենք, որ Հիսուս վերադառնա։ Ասիկա մեկ օրինակ է։ Եվ այս եկեղեցիին ու բոլոր եկեղեցիներուն մեջ այսպիսի՝ Ավետարանին վրա հիմնված յուրահատուկ հատկանիշներ կան։

Good morning, everybody. I’m filled with a sense of renewed faith and engagement because I have the opportunity to restore one of my favorite traditions in the life of our parish associated with the food festival, which is our hourly church tours. Deacon Daron joined me for one of them yesterday.

When I arrived at the parish twelve years ago, we had already been doing the food festival for many, many decades—something like seventy years. I thought it would be great to let people into the church and tell them about it. If they’re coming all the way to our church to have lunch or dinner, and if they’re buying gifts—especially if they’re not Armenian and have never been inside an Armenian church—let’s bring them into the church and tell them all about it. When else will they have the opportunity to learn those things?

I’ve really grown to cherish that opportunity to welcome people: non-Armenians, people from this neighborhood who drive by this church every day and wonder, “What’s inside that place?” It looks like a very interesting church from the outside, but what could be in there? People who come from out of town, Armenians who come from out of town, Armenians from San Francisco, and even Armenians who worship in this church all the time have the opportunity to walk in and learn things about this church that they never knew and never appreciated.

Every Armenian church has special and unique aspects that go unappreciated because the entire church—its construction, architecture, identity, and character—is founded on principles at the core of our faith. Every experience that you have as you walk into this place is intended to bring us closer to God through the Gospel. Our sanctuary experience is a living and experiential expression of our faith, whether it be this church here, St. Hripsime Church in Etchmiadzin, Ghazanchetsots in Shushi, or wherever you might be. You walk in, and they are all unique, but every single one is built upon principles that are not arbitrary. They are meant to express and bear witness to the depth of our faith.

I bring to you the example from today’s Gospel. We read from the Gospel of Matthew 24:27–36. This is during the period of Holy Week. Christ is in the temple, and he is preaching controversially about important topics. He is saying things that we hold at the very core of our faith during this moment in his life: things like, what is the greatest law? That you should love your Father in heaven with all your heart, your soul, and your mind. And what is the second greatest law? That you should love one another as you love yourselves. These are the sorts of things he is saying at this moment in time.

He is also saying very difficult things. He is judging the religious leadership. He is judging the political leadership. At the same time that he is blowing people’s minds because of the power of his message, he is making everybody mad. This is when he turned over the money changers’ tables and declared that the corruption within the church, which had divided the people and kept them away from God, was something he had come to cleanse. All these things are happening, and the people are shocked by Christ’s actions.

He concludes with a message that is a revelation—one of his many revelations—concerning his impending crucifixion and resurrection, and eventually his return. He begins this revelation by saying, “As the lightning comes from the east and is seen as far as the west, so also will be the coming of the Son of Man.” He continues to speak to us about his second coming and about the tribulations associated with his return. Yet he also speaks about how we should be prepared for that moment, even though it is impossible for any one of us truly to ascertain when it will be.

We must live a life of preparedness, always ready to encounter our Lord and Savior Jesus Christ, whether through his second coming in this life or, for us, in the life to come. He continues with the parable of the ten maidens, which I won’t examine in depth, but it is a vital parable that teaches the importance of spiritual preparedness.

“As the lightning comes from the east and is seen in the west, so too will be the return of the Son of Man.” This very passage has dictated an extremely important element in the construction of this church. If you walk into this church, or any other Armenian Apostolic church, you are going to be facing east. That is a canon law of the Church. Every Armenian church must face the cardinal direction of east. You are looking toward me, and you are looking east right now. When we are worshiping, all of us—myself included—are looking toward the east.

Why are we doing this? Sometimes you see Armenian churches, especially here in the United States, where the lots are very segmented and may not be oriented conveniently. You wonder, “Why do I have to enter the church this way? Wouldn’t it be better if the entrance were on the sidewalk, or if I could come in from the parking lot? Instead, I have to walk all the way around and enter from this direction.” It is because every Armenian church has to face east.

Why? Because it says right here that Jesus Christ will come from the east, and we will encounter him and meet him from the west. Every time we walk into an Armenian church and make the sign of the cross, we participate in an ancient tradition—a ritual of preparedness in which we prepare ourselves to encounter Jesus Christ through the Eucharistic experience and the liturgy, but also through his inevitable and promised second coming. We reaffirm our belief in his promise every time we walk into an Armenian church and pray toward the east.

This is one very simple example which, for most people, is absolutely unappreciated and unknown. Throughout this church there are elements that echo these same sentiments. We look at the archway above the altar, and at its center, at the top, we see the seventh letter of the Armenian alphabet: Է, pronounced “eh.” “Eh” is the Armenian word for “is.” It is a gender-neutral form of the word “is.”

In the Bible, Moses encounters God in the burning bush and asks, “What is your name, God?” And he says, “I am that which is.” For us, this letter is a representation of God. Saint Mesrop Mashtots himself designed it into the Armenian alphabet, knowing there should be a letter with that sound and placing it seventh in the alphabet so that it would occupy the place of perfection, knowing that for the Armenian people this would be a symbol of God himself. Etchmiadzin begins with “Eh.” Some people think the symbol is there because of Etchmiadzin. It is not. For us, “Eh” is the name of God.

We look around this church and see the baptismal font on the right-hand side of the church—the right-hand side from the altar’s perspective, your left-hand side. Christ tells us that he sits at the right hand of the Father. We pray, as we are about to during our requiem service, “Rank those who are asleep in Christ among the saints who are gathered together at your right hand.” The baptismal font is there at the right side of the Holy Altar, where we encounter Jesus Christ, because we come to God through Jesus Christ, who sits at the right hand of his Father. We come to God through baptism. This is how we become part of his body—the body of Christ—and members of the Church.

Really, you could go on and on about this. If there is anything for which I am at fault with regard to these tours, it is that I talk too much. Yesterday I was speaking, and somebody casually mentioned that it had been thirty minutes since I started talking. I don’t know whether they were trying to hint that perhaps it was time for me to take a breath and a break, or whether it was just a coincidence.

But the point is that I want you to know that your sanctuary—your spiritual home, where you are right now, which is called the nav, the Armenian word for “boat”—is meant to be a space where you are transported into the realm where the spiritual and the earthly collide. In that space, for a moment, we can taste the heavenly as we are in the presence of our Lord and Savior Jesus Christ during the sacrament of his Eucharist. Amen.